Dərs 8. Hissə 2 -İradə azadlığı 

 Baal Sulamın "Azadlıq" adlı məqaləsindən seçilmiş parçalar

Ətrafın təsiri

İkinci amil – əsasın öz xüsusiyyətlərinə aid olan səbəb-nəticə əlaqələrinin ardıcıllığıdır və bu, dəyişməzdir. Başqa sözlə, torpağa basdırılmış və çürümüş buğda nümunəsində gördüyümüz kimi, əsasın yerləşdiyi ətraf – torpaq, duzlar, yağış, hava və günəş – toxumlara təsir edir. Bu təsir səbəb-nəticə zəncirində yavaş və tədricən bir vəziyyətdən digərinə keçidlə baş verir. Bu proses toxumlar tam yetişənə qədər davam edir və əsas yenidən əvvəlki formasına, yəni buğda formasına qayıdır. Bununla belə, miqdar və keyfiyyət baxımından dəyişikliklər baş verir. Ümumi hissə dəyişməz qalır, çünki buğdadan arpa və ya yulaf çıxmaz. Ancaq xüsusi hissədə dəyişikliklər baş verir: miqdar baxımından – bir dənədən on və ya iyirmi dənə yaranır, keyfiyyət baxımından isə – əvvəlki dənədən daha yaxşı və ya daha pis ola bilər.

Bu prinsip insan üçün də keçərlidir. İnsan bir "əsas" kimi öz ətrafında, yəni cəmiyyətdə yerləşir və məcburi şəkildə onun təsirinə məruz qalır, necə ki buğda öz ətraf mühitinin təsirinə məruz qalır. Axı, əsas sadəcə ilkin formadır və buna görə də ətraf və cəmiyyətlə daimi təmas və qarşılıqlı əlaqə nəticəsində, səbəb-nəticə ardıcıllığına uyğun olaraq, yavaş-yavaş təsirlərə məruz qalır.

Bu müddət ərzində onun əsasında gizlənmiş meyllər dəyişir və biliklərə çevrilir. Məsələn, əgər o, öz əcdadlarından xəsisliyə meyl miras almışdırsa, böyüdükcə özünə xəsis olmağın insan üçün faydalı olduğunu göstərən nəzəriyyələr və izahlar qurur. Maraqlıdır ki, atası səxavətli olsa belə, o, bu səxavətliliyin əksi olan xəsisliyə meyl miras ala bilər. Çünki tərs xüsusiyyətlər də tam olaraq müsbət xüsusiyyətlər kimi irsən ötürülür.Yaxud əgər o, əcdadlarından sərbəst düşüncəyə meyl miras almışdırsa, zamanla o, insanın azad olmasının faydalı olduğunu göstərən nəzəriyyələr və nəticələr qurur. Lakin bu qanunları və mühakimə metodlarını haradan alır? Bütün bunları, özü də bilmədən, ətrafdan alır, çünki ətrafdakı insanlar ona öz fikirlərini və zövqlərini səbəb-nəticə zəncirində tədricən ötürürlər. Nəticədə insan bunları öz şəxsi müstəqil araşdırmaları ilə əldə etdiyi bir mülk kimi qəbul edir.Ancaq burada da, buğda nümunəsində olduğu kimi, əsasla bağlı müəyyən dəyişməz ümumi hissə mövcuddur. Axı, nəticədə, onun miras aldığı meyllər əcdadlarından gəldiyi kimi dəyişməz qalır. Bu isə ikinci amil adlanır.

Vərdiş ikinci təbiətə çevrilir

Üçüncü amil – əsasın üzərində səbəb-nəticə ardıcıllığı şəklində təsir göstərən amildir, bu da əsasın dəyişməsinə səbəb olur. İrsən ötürülmüş meyllər ətrafın təsiri altında insanda fikirlərə çevrilir və bu fikirlər onun davranış istiqamətlərini müəyyən edir. Məsələn, təbiəti etibarilə xəsis olan bir insanın xəsisliyə meyli ətrafın təsiri ilə bir ideyaya çevrilir və o, xəsisliyi müəyyən bir rasional məntiqlə izah edir.

Tutaq ki, o, öz davranışını belə müdafiə edir: xəsislik edir ki, başqalarına möhtac olmasın. Beləliklə, o, xəsislik anlayışına elə bir münasibət bəsləyir ki, bu qorxusu aradan qalxarsa, xəsislikdən imtina edə bilər. Bununla o, öz əcdadlarından miras aldığı keyfiyyətlə müqayisədə xeyli yaxşılaşır və hətta bəzən pis meyli tamamilə aradan qaldıra bilir. Bu, vərdişin gücü ilə mümkün olur, çünki vərdiş insan üçün ikinci təbiətə çevrilə bilər.

Bu, insanın gücünü bitki ilə müqayisədə üstün edir. Axı, buğda yalnız müəyyən hissələrdə dəyişə bilər, yuxarıda qeyd edildiyi kimi. Halbuki insan, ətrafında səbəb-nəticə ardıcıllığı ilə fəaliyyət göstərən amillərin təsiri ilə hətta ümumi hissələrdə də dəyişə bilər. Bu o deməkdir ki, müəyyən bir meyli tamamilə kökündən çıxararaq onun əksinə çevirmək qabiliyyətinə malikdir.

Xarici amillər

Dördüncü amil – əsasın üzərində xarici səbəblərlə təsir göstərən səbəb-nəticə ardıcıllığıdır. Bu o deməkdir ki, bu amillər əsasın inkişaf ardıcıllığına birbaşa aid deyil və ona dolayı yolla təsir edir. Məsələn, dolanışıq, qayğı, nailiyyətlər və sair kimi məsələlər. Bu xarici amillərin özlərinin də səbəbdən nəticəyə doğru yavaş və tədricən bir ardıcıllığı var və bu proses insanın təsəvvürlərini ya yaxşı, ya da pis tərəfə dəyişir.

Beləliklə, mən dörd təbii amili təqdim etdim. İnsan beynində yaranan hər bir düşüncə və anlayış yalnız bu amillərin məhsuludur. İnsan, hətta bütün gün bir mövzu üzərində çalışsa belə, bu dörd amilin ona verdiyindən artıq və ya fərqli bir şey əlavə edə bilməz. Onun əlavə edə biləcəyi tək şey yalnız miqdardır və bu, onun zəka səviyyəsindən – yüksək və ya aşağı olmasından asılıdır. Halbuki keyfiyyət baxımından bir zərrə də artım etməsi mümkün deyil, çünki məhz bu amillər bizim ağıl və nəticələrimizin xarakterini və formasını müəyyən edir – bizim istəyimizdən və razılığımızdan asılı olmayaraq.

Beləliklə, biz bu dörd amilin iradəsinə, tam olaraq dulusçunun əlinə düşən gildən fərqsiz, tamamilə təslim olmuşuq.

Seçim azadlığı

Dörd amilə nəzər saldıqda görürük ki, baxmayaraq ki, birinci amilə – "əsas"a qarşı çıxmaqda gücümüz zəifdir, qalan üç amilə qarşı özümüzü qorumaq imkanımız və seçim azadlığımız var. Bu üç amil əsasın həm xüsusi, həm də bəzən ümumi hissələrini dəyişdirir. Bu, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, vərdişin ikinci təbiətə çevrilməsi vasitəsilə baş verir.

Ətraf mühitin təsiri

Bu qorunma insanın öz ətrafını – dostları, kitabları, müəllimləri və s. – seçmək qabiliyyətində olduğunu bildirir. Məsələn, atasından bir kubometr buğda miras alan bir insan, ətraf mühitini – məhsuldar torpaq, duzlar və digər qidalandırıcı maddələrlə zəngin olan şəraiti – düzgün seçərək bu kiçik miqdarı onlarla dəfə artıra bilər.

Oxşar şəkildə, bir insanın çalışması üçün şəraitin inkişafı və yaxşılaşdırılması vacibdir. Ağıl sahibi ağıllı qərarlar qəbul edib özünə uyğun yaxşı şərait seçəcək və bununla da xeyir qazanacaq. Halbuki, axmaq hər hansı rast gəldiyini qəbul edəcək və bu səbəbdən onun səyi xeyirdən çox bədbəxtlik gətirəcək.

Beləliklə, bütün inkişaf və uğur buğdanın əkilməsi üçün düzgün ətraf mühitin seçilməsindən asılıdır. Ancaq toxum əkildikdən sonra buğdanın son forması artıq seçilmiş ətraf mühitin təqdim etdiyi imkanlarla müəyyən edilir.Eyni şəkildə, insan üçün də eyni qanun keçərlidir. Doğrudan da, iradə azadlığı yoxdur və insan dörd amilin təsirinə tabedir. O, bu amillərin təklif etdiyi kimi düşünməyə və analiz etməyə məcburdur. Buğdanın ətraf mühitə yerləşdirildiyi kimi, insan da onların təsirinə məruz qalır.

Lakin iradə azadlığı ilkin olaraq insanın özünə uyğun ətraf mühit, yaxşı kitablar və müəllimlər seçməsindədir. Əgər insan bunu etməz və qarşısına çıxan hər hansı bir mühiti və ya kitabı qəbul edərsə, o, qaçılmaz olaraq pis mühitin təsirinə düşəcək və vaxtını dəyərsiz kitablarla sərf edəcək. Nəticədə, o, yanlış düşüncələrə və hərəkətlərə yönələcək, cinayət və günaha düşəcək. Bu halda, o, pis düşüncələr və hərəkətlər üçün yox, yaxşı mühit seçməmək üçün cəzalandırılacaq. Çünki seçim azadlığı yalnız burada mövcuddur.Buna görə də, bütün həyatında daim ən yaxşı mühiti seçməyə çalışan insan tərifə və mükafata layiqdir. Ancaq bu mükafat onun yaxşı düşüncələri və hərəkətləri üçün deyil, məhz yaxşı mühit əldə etmək üçün göstərdiyi səylərə görə verilir. Bu mühit onu yaxşı düşüncə və hərəkətlərə yönəldir. Bu səbəbdən Rabbi Yehoşua ben Praxya deyib: "Özünə müəllim yarat və dost satın al."

 Slayd 8-9  

Dörd amil

Bil ki, dünyanın məxluqlarında baş verən hər bir yeni yaranış heç vaxt "heçdən yaranış" şəklində deyil, "vardan yaranış" şəklində baş verir. Başqa sözlə, bu yaranış mövcud olan real mahiyyət vasitəsilə baş verir, o mahiyyət ki, əvvəlki formasını özündən çıxarıb, indi yaranmaqda olan formaya bürünür.

Buna görə də biz başa düşməliyik ki, dünyada yaranan hər bir yeni hadisədə dörd amil iştirak edir və məhz bu dördünün birgə iştirakı ilə həmin varlıq yaranır və formalaşır. Bu amillər aşağıdakı adlarla adlanır:

• Əsas (təməl),
• Əsasın öz xüsusiyyətlərinə aid olan səbəb-nəticə əlaqələri, hansılar ki, dəyişmir,
• Əsasın daxilindəki daxili səbəb-nəticə əlaqələri, hansılar ki, xarici qüvvələrlə təmas nəticəsində dəyişir,
• Kənar obyektlərin səbəb-nəticə əlaqələri, hansılar ki, ona xaricdən təsir göstərir.