Μάθημα #8.

Ελευθερία της Βούλησης - Μέρος 2

Επιλεγμένα Αποσπάσματα από το Άρθρο

του Μπαάλ ΧαΣουλάμ, "Η Ελευθερία" 

Επίδραση του Περιβάλλοντος

Η δεύτερη αιτία είναι μια αμετάβλητη, άμεση συμπεριφορά αιτίας και αποτελέσματος, που σχετίζεται με το ίδιο το χαρακτηριστικό της πηγής. Δηλαδή, όπως διευκρινίσαμε με το σιτάρι που σαπίζει στο έδαφος, το περιβάλλον στο οποίο στηρίζεται η πηγή, όπως το έδαφος, τα μέταλλα, η βροχή, ο αέρας και ο ήλιος επηρεάζουν τη σπορά μέσω μιας μακράς αλυσίδας αιτίας και αποτελέσματος σε μια μακρά και βαθμιαία διαδικασία, στάδιο προς στάδιο, μέχρι να ωριμάσει.

Και αυτή η πηγή επαναλαμβάνει την προηγούμενη μορφή της, τη μορφή του σιταριού, αλλά διαφοροποιείται σε ποιότητα και ποσότητα. Στη γενική τους όψη, παραμένουν εντελώς αμετάβλητα· συνεπώς, κανένα κρεμμύδι ή βρώμη δεν θα φυτρώσει από αυτό. Αλλά στην ιδιαίτερη όψη τους, αλλάζουν σε ποσότητα, καθώς από έναν βλαστό αναδύονται μια δωδεκάδα ή δύο δωδεκάδες βλαστών, και σε ποιότητα, καθώς είναι καλύτερα ή χειρότερα από την προηγούμενη μορφή του σιταριού.

Είναι το ίδιο εδώ: Ο άνθρωπος, ως "πηγή", τοποθετείται σε ένα περιβάλλον, δηλαδή στην κοινωνία. Επηρεάζεται αναπόφευκτα από αυτήν, όπως το σιτάρι από το περιβάλλον του, διότι η πηγή είναι μόνο μια ακατέργαστη μορφή. Έτσι, μέσω της συνεχούς επαφής με το περιβάλλον και την κοινωνία, εντυπωσιάζεται βαθμιαία από αυτά μέσω μιας αλυσίδας διαδοχικών καταστάσεων, μία προς μία, ως αιτία και αποτέλεσμα.

Εκείνη τη στιγμή, οι τάσεις που περιλαμβάνονται στην πηγή του αλλάζουν και παίρνουν τη μορφή εννοιών. Για παράδειγμα, αν κάποιος κληρονομήσει από τους προγόνους του μια τάση προς τσιγκουνία, καθώς μεγαλώνει, οικοδομεί για τον εαυτό του έννοιες και ιδέες που καταλήγουν αποφασιστικά ότι είναι καλό για ένα άτομο να είναι σπάταλο. Έτσι, αν και ο πατέρας του ήταν γενναιόδωρος, μπορεί να κληρονομήσει από αυτόν την αρνητική τάση - να είναι τσιγκούνης - διότι η έλλειψη είναι εξίσου κληρονομιά όπως η παρουσία.

Ή, αν κάποιος κληρονομήσει από τους προγόνους του μια τάση να είναι ανοιχτόμυαλος, οικοδομεί για τον εαυτό του έννοιες και σχεδιάζει από αυτές συμπεράσματα ότι είναι καλό για ένα άτομο να είναι ανοιχτόμυαλος. Αλλά πού βρίσκει κάποιος αυτές τις προτάσεις και επιχειρήματα; Παίρνει όλα αυτά από το περιβάλλον ασυνείδητα, διότι του επιβάλλουν τις απόψεις και τις προτιμήσεις τους με τη μορφή της βαθμιαίας αιτίας και αποτελέσματος.

Συνεπώς, ο άνθρωπος τις θεωρεί ως δική του ιδιοκτησία, που απέκτησε μέσω της ελεύθερης σκέψης του. Αλλά και εδώ, όπως με το σιτάρι, υπάρχει ένα αμετάβλητο μέρος της πηγής, που είναι ότι στο τέλος, οι τάσεις που είχε κληρονομήσει παραμένουν όπως ήταν στους προπάτορές του. Αυτό ονομάζεται "ο δεύτερος παράγοντας."

Η Συνήθεια Γίνεται Δεύτερη Φύση

Η τρίτη αιτία είναι μια συμπεριφορά άμεσης αιτίας και αποτελέσματος, που επηρεάζουν την πηγή και την αλλάζουν. Επειδή οι κληρονομημένες τάσεις στον άνθρωπο έχουν γίνει έννοιες λόγω του περιβάλλοντος, λειτουργούν στις ίδιες κατευθύνσεις που αυτές οι έννοιες καθορίζουν. Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος λιτής φύσεως, στον οποίο η τάση προς τσιγκουνία έχει μετατραπεί σε έννοια, μέσω του περιβάλλοντος, αντιλαμβάνεται τη φιλαργυρία του μέσω ενός λογικού ορισμού.

Ας υποθέσουμε ότι μέσω αυτής της συμπεριφοράς προστατεύει τον εαυτό του από την ανάγκη για άλλους ανθρώπους. Έτσι, έχει αποκτήσει μια κλίμακα για τη φειδώ, και όταν απουσιάζει αυτός ο φόβος, μπορεί να την παραβλέψει. Ακολουθεί ότι έχει αλλάξει ουσιαστικά προς το καλύτερο από την τάση που είχε κληρονομήσει από τους προγόνους του. Και μερικές φορές κάποιος καταφέρνει να ξεριζώσει εντελώς μια κακή τάση. Αυτό γίνεται μέσω της συνήθειας, που έχει την ικανότητα να γίνεται δεύτερη φύση.

Σ' αυτό, η δύναμη του ανθρώπου είναι μεγαλύτερη από εκείνη του φυτού, γιατί το σιτάρι μπορεί να αλλάξει μόνο στο δικό του μέρος, ενώ ο άνθρωπος μπορεί να αλλάξει μέσω της αιτίας και του αποτελέσματος του περιβάλλοντος, ακόμα και στα γενικά μέρη, σημαίνοντας ότι μπορεί να ριζώσει εντελώς μια τάση και να την αντιστρέψει στο αντίθετό της.

Εξωτερικοί Παράγοντες

Η τέταρτη αιτία είναι μια συμπεριφορά αιτίας και αποτελέσματος που επηρεάζει την πηγή από πράγματα που είναι εντελώς ξένα προς αυτήν και λειτουργούν πάνω της από έξω. Αυτό σημαίνει ότι αυτά τα πράγματα δεν σχετίζονται καθόλου με την αγωγή ανάπτυξης της πηγής για να την επηρεάσουν άμεσα. Αντίθετα, λειτουργούν έμμεσα. Για παράδειγμα, τα οικονομικά, τα άγχη της ζωής ή οι άνεμοι κ.λπ., έχουν τη δική τους πλήρη, αργή και βαθμιαία ακολουθία καταστάσεων με τρόπο "αιτίας και αποτελέσματος" που αλλάζουν τις έννοιες του ανθρώπου προς το καλύτερο ή το χειρότερο.

Έτσι, έχω θέσει τους τέσσερις φυσικούς παραγόντες που κάθε σκέψη και ιδέα που εμφανίζεται σε μας είναι μόνο οι καρποί τους. Ακόμα κι αν κάποιος καθίσει και σκεφτεί για κάτι όλη την ημέρα, δεν θα μπορέσει να προσθέσει ή να αλλάξει αυτό που του δίνουν αυτοί οι τέσσερις παράγοντες. Η μόνη προσθήκη που μπορεί να κάνει είναι στην ποσότητα: είτε μια μεγάλη νοημοσύνη είτε μια μικρή. Αλλά στην ποιότητα, δεν μπορεί να προσθέσει ούτε μία μπουκιά. Αυτό συμβαίνει επειδή αυτοί [οι τέσσερις παράγοντες] είναι που καθορίζουν αναγκαστικά τη φύση και το σχήμα της ιδέας και το συμπέρασμα ενάντια στη θέλησή μας, χωρίς να ζητούν τη γνώμη μας. Έτσι, είμαστε στη διάθεση αυτών των τεσσάρων παραγόντων, σαν πηλός στα χέρια ενός αγγειοπλάστη.

Ελεύθερη Επιλογή

Όταν όμως εξετάσουμε αυτούς τους τέσσερις παράγοντες, διαπιστώνουμε ότι παρόλο που η δύναμή μας δεν αρκεί για να αντιμετωπίσουμε τον πρώτο παράγοντα, την πηγή, εξακολουθούμε να έχουμε την ικανότητα και την ελεύθερη επιλογή να προστατευτούμε από τους άλλους τρεις παράγοντες μέσω των οποίων η πηγή αλλάζει στα ατομικά της μέρη, και μερικές φορές στο γενικό της μέρος επίσης, μέσω της συνήθειας, που της παρέχει μια δεύτερη φύση, όπως εξηγήθηκε παραπάνω.

Το Περιβάλλον ως Παράγοντας

Αυτή η προστασία σημαίνει ότι μπορούμε πάντα να προσθέσουμε στο θέμα της επιλογής του περιβάλλοντός μας, δηλαδή τους φίλους, τα βιβλία, τους δάσκαλους, και ούτω καθεξής. Είναι σαν ένα άτομο που κληρονόμησε μερικά βλαστάρια σιταριού από τον πατέρα του. Από αυτήν τη μικρή ποσότητα, μπορεί να αναπτύξει πολλές δεκάδες βλαστάρια μέσω της επιλογής του περιβάλλοντος για την πηγή του, που είναι γόνιμο έδαφος που περιέχει όλα τα απαραίτητα μέταλλα και πρώτες ύλες που θρέφουν άφθονα το σιτάρι.

Υπάρχει επίσης το θέμα της εργασίας για τη βελτίωση των περιβαλλοντικών συνθηκών ώστε να ανταποκρίνονται στις ανάγκες του φυτού και της ανάπτυξης, διότι ο σοφός θα επιλέξει τις καλύτερες συνθήκες και θα επιτυχεί. Και ο ανόητος θα πάρει από ό,τι προκύπτει προστά του  και έτσι θα μετατρέψει τη σπορά σε κατάρα και όχι σε ευλογία.

Έτσι, όλος ο έπαινος και το κέρδος του εξαρτώνται από την επιλογή του περιβάλλοντος στο οποίο θα σπείρει το σιτάρι. Αλλά από τη στιγμή που έχει σπαρθεί στην επιλεγμένη τοποθεσία, η απόλυτη μορφή του σιταριού καθορίζεται σύμφωνα με το μέτρο που το περιβάλλον είναι ικανό να προσφέρει.

Το ίδιο ισχύει και για το θέμα μας, διότι είναι αλήθεια ότι η επιθυμία δεν έχει ελευθερία. Αντίθετα, διοικείται από τους παραπάνω τέσσερις παραγοντές. Και κάποιος υποχρεώνεται να σκέφτεται και να εξετάζει όπως προτείνουν, στερημένος από οποιαδήποτε δύναμη να κρίνει ή να αλλάξει, όπως το σιτάρι που έχει σπαρθεί στο περιβάλλον του.

Ωστόσο, υπάρχει ελευθερία στην θέληση του να επιλέξει αρχικά ένα τέτοιο περιβάλλον, τέτοια βιβλία, και τέτοιους διδάσκαλους που της προσφέρουν καλές έννοιες. Αν δεν το κάνει αυτό αλλά είναι πρόθυμος να εισέλθει σε οποιοδήποτε περιβάλλον που εμφανίζεται μπροστά του και να διαβάσει οποιοδήποτε βιβλίο που πέσει στα χέρια του, είναι βέβαιο ότι θα βρεθεί σε κακό περιβάλλον ή θα σπαταλήσει το χρόνο του σε ασήμαντα βιβλία, τα οποία είναι άφθονα και πιο προσβάσιμα. Ως αποτέλεσμα, θα οδηγηθεί  βιαίως σε μιαρές έννοιες που τον κάνουν να αμαρτάνει και να καταδικάζεται. Σίγουρα θα τιμωρηθεί, όχι εξαιτίας των κακών σκέψεών ή πράξεών του, στις οποίες δεν έχει επιλογή, αλλά επειδή δεν επέλεξε να βρίσκεται σε ένα καλό περιβάλλον, διότι για να διαλέξει ένα καλό περιβάλλον σίγουρα έχει επιλογή.

Επομένως, όποιος προσπαθεί να επιλέγει συνεχώς ένα καλύτερο περιβάλλον αξίζει επαίνους και ανταμοιβή. Αλλά και εδώ, δεν είναι εξαιτίας των καλών σκέψεών ή πράξεών του, που έρχονται σε αυτόν χωρίς την επιλογή του, αλλά εξαιτίας της προσπάθειάς του να αποκτήσει ένα καλό περιβάλλον, που του φέρνει αυτές τις καλές σκέψεις και πράξεις. Είναι όπως είπε ο Ραββίνος Γιοσούα Μπεν Πέραχια, “Κάνε για τον εαυτό σου έναν δάσκαλο και αγόρασε για τον εαυτό σου έναν φίλο.”